Stejnegers zee-eend

Geluid

In Europa zonder betekenis: de vogels zwijgen hier. In de broedgebieden geeft het mannetje in balts een zacht fluitje en het vrouwtje een hees, krassend geluid, net als bij de grote zee-eend, maar er is geen beschreven verschil dat in het veld bruikbaar is. Reken er dus op dat je het volledig op beeld moet doen.

Herkenning

Grote, zware zee-eend van het formaat van een grote zee-eend, met in alle kleden een wit armpenveld. Adult mannetje: fluweelzwart met opvallend zwarte flanken die nauwelijks contrasteren met de rug, oranjerode poten, en een snavel die aan de zijkanten roodroze tot oranje is met een smalle gele lijn langs de snijrand van de bovensnavel. De knobbel op de snavelbasis is hoog en steekt naar voren, waardoor kop en snavel één vlak, langgerekt profiel vormen dat aan een eider doet denken. De witte oogvlek is groot en loopt als een staartje achter het oog door. Vrouwtje en onvolwassen vogel: donker roetbruin met twee vale wangvlekken, in het veld niet van de andere soorten van deze groep te onderscheiden.

Verwarrings­soorten

Twee tegenstanders, en het armpenveld helpt bij geen van beide, want alle drie tonen wit in de vleugel. Tegenover de grote zee-eend: die heeft een lage snavelbasis zonder echte knobbel en een hol, geschept snavelprofiel; het geel op de snavelzijde is een breed veld dat tot ver achter het neusgat doorloopt; de witte oogvlek is een klein haakje onder en achter het oog. Bij stejnegers zee-eend zit er een hoge, vooruitstekende knobbel, is de snavelzijde overwegend rood tot oranje met het geel teruggebracht tot een lijntje, en is de oogvlek groter en met een duidelijk staartje naar achteren. Tegenover de witvleugelzee-eend: die heeft een lagere knobbel en een getrapt kop-snavelprofiel met een bult boven het neusgat, meer geel over de hele snavel, en duidelijk bruine flanken die tegen de zwarte rug afsteken. Stejnegers zee-eend heeft een hogere knobbel, meer rood en zwartere flanken zonder dat contrast. In Europa zijn alleen adulte mannetjes met zekerheid op naam te brengen, en dan nog het liefst met foto's van het snavelprofiel van opzij. Vrouwtjes en onvolwassen vogels blijven staan als grote zee-eend, witvleugelzee-eend of stejnegers zee-eend zonder verdere uitspraak; dat is geen slordigheid maar de stand van zaken.

Leefgebied

Ondiepe kustzee boven zand- en schelpdierbanken, in Europa steevast binnen een vlot grote zee-eenden en meestal enkele honderden meters tot een paar kilometer uit de kust. Broedt aan meren en rivieren in de Siberische taiga en toendra; in de winter in Oost-Azië op beschutte kustwateren. Bij ons is de soort alleen op zee te verwachten.

Verspreiding en trek

Broedvogel van Noord-Azië ten oosten van de Jenisej, overwinterend tot in Japan, Korea en China. In Europa zijn gevallen bekend uit Frankrijk, Finland, Polen, IJsland, Ierland, Noorwegen, Zweden en Schotland. Het bekendste is een adult mannetje bij Gullane Point in Lothian op 10 december 2022, door de BBRC aanvaard als eerste voor Groot-Brittannië; die vogel bleef tot mei 2023 in de Firth of Forth, pendelde tussen Lothian en Fife en keerde in de jaren daarna terug. Nederland heeft de soort nog niet op de lijst, en Spanje evenmin.

Waar en wanneer kijken

De Firth of Forth is voorlopig het enige realistische adres in West-Europa: Musselburgh, Gullane Point en Fife Ness, van december tot mei, met de telescoop vanaf de zeewering. Werk de grote-zee-eendvlotten kop voor kop af en let op één ding: een vogel waarvan het voorhoofd niet naar boven maar naar voren loopt. Fotografeer alles wat afwijkt en beoordeel het snavelprofiel daarna rustig thuis; op zee zelf haal je de details zelden binnen.

Staat van instandhouding

Als niet bedreigd beoordeeld, al is de soort pas zo kort apart onderscheiden dat de cijfers grotendeels nog uit beoordelingen van de witvleugelzee-eend komen. De Siberische populatie is groot maar wordt afnemend verondersteld. In de Oost-Aziatische winterkwartieren wegen bijvangst in staande netten, olievervuiling en de aanleg langs de kust het zwaarst; in het broedgebied spelen predatie en verstoring bij de meren.